Στον σύγχρονο κόσμο της γεωπολιτικής αστάθειας και ανακατατάξεων η Ρωσία και το Ιράν αποτελούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα κρατών που όχι μόνο έχουν επιβιώσει από έντονες κυρώσεις και πιέσεις, αλλά σε πολλές περιπτώσεις έχουν καταφέρει να μετατρέψουν αυτές τις πιέσεις σε στρατηγικά πλεονεκτήματα.
Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι οι πόλεμοι – τόσο οι συμβατικοί όσο και οι οικονομικοί – όταν εμπλέκουν χώρες πλούσιες σε ενεργειακούς πόρους, οδηγούν σχεδόν πάντα σε αύξηση των τιμών ενέργειας, δημιουργώντας απρόσμενες ευκαιρίες για τους ίδιους τους στόχους των κυρώσεων.
Η πολιτική της κυβέρνησης του Donald Trump απέναντι στο Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής.
Αντί να αποδυναμώσει την Τεχεράνη, η συνδυασμένη χρήση στρατιωτικής και οικονομικής πίεσης φαίνεται να ενίσχυσε τα οικονομικά της έσοδα, κυρίως μέσω της αύξησης των τιμών πετρελαίου.
Η βασική παραδοχή της Δύσης – ότι οι κυρώσεις και η απομόνωση θα οδηγούσαν σε οικονομική ασφυξία και πολιτική αποσταθεροποίηση – δεν επιβεβαιώθηκε πλήρως.
Αντιθέτως, οι δύο αυτές χώρες ανέπτυξαν μοντέλα προσαρμογής που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν, να ανακάμπτουν και σε ορισμένες περιπτώσεις να ενισχύονται.
Διπλωματία και στρατηγικές συμμαχίες
Ενώ οι Αμερικανοί εκπρόσωποι όπως οι Steve Witkoff και Jared Kushner απουσίαζαν από κρίσιμες συνομιλίες στο Islamabad ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi συνέχιζε ενεργά τη διπλωματική του δραστηριότητα μεταξύ Ομάν και Μόσχας.
Αυτή η κινητικότητα δείχνει μια σαφή στρατηγική: ενίσχυση των περιφερειακών και διεθνών σχέσεων, παρακάμπτοντας την απομόνωση που επιχειρεί η Δύση.
Η συνεργασία μεταξύ Ιράν και Ρωσίας βασίζεται όχι μόνο σε πολιτική σύγκλιση αλλά και σε οικονομική αναγκαιότητα, εξηγεί σε ανάλυσή του ο Βρετανός διπλωμάτης με βαθιά γνώση τόσο της Ρωσίας, όσο και του Ιράν, Ian Proud.
Και οι δύο χώρες διαθέτουν τεράστιους φυσικούς πόρους και έχουν αναπτύξει μηχανισμούς για να διατηρούν πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών, μειώνοντας την εξάρτησή τους από εισαγωγές.
Οικονομική ανθεκτικότητα και ενεργειακή ισχύς
Η Ρωσία κατάφερε, κατά το πρώτο έτος του πολέμου στην Ουκρανία, να καταγράψει ιστορικά υψηλά έσοδα από εξαγωγές ενέργειας.
Αντίστοιχα, το Ιράν επωφελείται από τη σημερινή ενεργειακή κρίση, με αυξημένα έσοδα από πετρέλαιο, παρά τις κυρώσεις.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Scott Bessent, αναγκάστηκε να εκδώσει ειδική άδεια για την πώληση ιρανικού πετρελαίου που ήδη βρισκόταν σε δεξαμενόπλοια, προκειμένου να αποφευχθεί περαιτέρω αναταραχή στην παγκόσμια αγορά.
Αυτό καταδεικνύει τη σημασία του Ιράν ως ενεργειακού παράγοντα που δεν μπορεί εύκολα να αγνοηθεί.
Η στρατηγική του Ιράν, γνωστή ως «οικονομία αντίστασης», βασίζεται στην αξιοποίηση των ενεργειακών του πόρων, τη συσσώρευση χρυσού και συναλλαγματικών αποθεμάτων, και την προσαρμογή σε συνθήκες απομόνωσης.
Αντίστοιχα, η «οικονομία φρούριο» της Ρωσίας έχει επιτρέψει στη χώρα να διατηρεί χαμηλό δημόσιο χρέος και να χρηματοδοτεί τις ανάγκες της χωρίς υπερβολική εξάρτηση από εξωτερικό δανεισμό.
Απομάκρυνση από το δολάριο
Ένα από τα πιο σημαντικά φαινόμενα που αναδύονται είναι η σταδιακή απομάκρυνση από το δολάριο ως κυρίαρχο νόμισμα στις διεθνείς συναλλαγές.
Η Ρωσία και το Ιράν έχουν επενδύσει ενεργά σε εναλλακτικά συστήματα πληρωμών, χρησιμοποιώντας εθνικά νομίσματα, ανταλλαγές (barter), ακόμη και κρυπτονομίσματα.
Αυτή η τάση ενισχύεται από τη συνεργασία με άλλες χώρες που επιδιώκουν μεγαλύτερη οικονομική ανεξαρτησία.
Η δημιουργία παράλληλων χρηματοπιστωτικών δομών μειώνει την αποτελεσματικότητα των δυτικών κυρώσεων και ενισχύει την πολυπολικότητα του διεθνούς συστήματος.
Κυρώσεις και παράκαμψη
Παρά τις δεκαετίες κυρώσεων – 47 χρόνια στην περίπτωση του Ιράν – η οικονομία της χώρας έχει δείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα.
Μετά την πανδημία COVID, το Ιράν κατέγραψε ανάπτυξη, ενώ παράλληλα ανέπτυξε εναλλακτικά δίκτυα εμπορίου, όπως χρήση κρυπτονομισμάτων, λαθρεμπόριο και συναλλαγές μέσω τρίτων χωρών.
Η Ρωσία έχει επίσης αξιοποιήσει παρόμοιες τακτικές, δημιουργώντας «σκιώδεις στόλους» για τη μεταφορά πετρελαίου και χρησιμοποιώντας εναλλακτικά νομίσματα για διεθνείς συναλλαγές.
Οι προσπάθειες της Δύσης να περιορίσει αυτές τις δραστηριότητες έχουν αποδώσει περιορισμένα αποτελέσματα.
Κοινωνική συνοχή και εθνικισμός
Ένα κρίσιμο στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η κοινωνική συνοχή.
Στο Ιράν, παρά τις οικονομικές δυσκολίες και τον πληθωρισμό, παρατηρείται ενίσχυση του εθνικισμού και συσπείρωση γύρω από το κράτος.
Αντί για την αναμενόμενη αποσταθεροποίηση, οι εξωτερικές πιέσεις φαίνεται να ενισχύουν την εσωτερική ενότητα.
Το ίδιο ισχύει και για τη Ρωσία, όπου η μακροχρόνια εμπειρία κυρώσεων έχει δημιουργήσει μια κοινωνία με υψηλότερο όριο αντοχής στις οικονομικές πιέσεις.
Η αποτυχία της δυτικής στρατηγικής
Η βασική υπόθεση της Δύσης ήταν ότι οι κυρώσεις και η στρατιωτική πίεση θα οδηγούσαν σε κατάρρευση των καθεστώτων.
Ωστόσο, αυτή η στρατηγική φαίνεται να έχει αποτύχει.
Η Ιράν δεν έχει υποκύψει, ενώ η Ρωσία συνεχίζει να λειτουργεί με σχετική σταθερότητα.
Αυτό εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα των οικονομικών κυρώσεων ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής.
Όπως και στον συμβατικό πόλεμο, έτσι και στον οικονομικό, ο επιτιθέμενος πρέπει να είναι διατεθειμένος να υποστεί κόστος – κάτι που πολλές δυτικές κοινωνίες δεν είναι πρόθυμες να κάνουν.
Η στρατηγική πίεσης της κυβέρνησης του Donald Trump βασίστηκε στην ιδέα ότι μια συνδυασμένη επίθεση – οικονομική και στρατιωτική – θα οδηγούσε σε ταχεία κατάρρευση του Ιράν.
Ωστόσο, αυτό δεν συνέβη.
Αντί για κατάρρευση, παρατηρήθηκε προσαρμογή.
Αντί για αποσταθεροποίηση, σε πολλές περιπτώσεις σημειώθηκε ενίσχυση της εσωτερικής συνοχής.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και στην Ρωσία, όπου η οικονομία απέδειξε μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από ό,τι ανέμεναν πολλοί αναλυτές.
Η στρατηγική της αντοχής (Resilience Strategy)
Η έννοια της ανθεκτικότητας είναι κεντρική για την κατανόηση της επιτυχίας αυτών των χωρών.
Το Ιράν έχει αναπτύξει την έννοια της «οικονομίας αντίστασης», ενώ η Ρωσία εφαρμόζει ένα μοντέλο «οικονομίας φρούριο».
Και στις δύο περιπτώσεις, τα βασικά χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:
• Περιορισμό εξάρτησης από εισαγωγές
• Ενίσχυση εγχώριας παραγωγής
• Διατήρηση χαμηλού εξωτερικού χρέους
• Δημιουργία αποθεμάτων (χρυσού και συναλλάγματος)
• Ευελιξία στη νομισματική πολιτική
Αυτά τα στοιχεία επιτρέπουν την απορρόφηση κραδασμών και τη διατήρηση λειτουργικότητας ακόμη και σε ακραίες συνθήκες.
Οι κυρώσεις γίνονται boomerang
Η Δύση αντιμετωπίζει ένα βασικό πρόβλημα: το κόστος των κυρώσεων δεν είναι μονομερές.
Οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας επηρεάζουν άμεσα τους καταναλωτές στις δυτικές χώρες.
Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, οι τιμές καυσίμων αυξήθηκαν σημαντικά, επηρεάζοντας το κόστος ζωής και δημιουργώντας πολιτικές πιέσεις.
Αυτό περιορίζει τη δυνατότητα εφαρμογής πιο σκληρών μέτρων.
Εσωτερική διακυβέρνηση στο Ιράν
Παράλληλα, το Ιράν έχει προχωρήσει σε μέτρα ενίσχυσης του εσωτερικού ελέγχου.
Η διακοπή του διαδικτύου, η επιστράτευση νέων και η χρήση ξένων πολιτοφυλακών αποτελούν εργαλεία διαχείρισης κρίσεων.
Αν και αυτά τα μέτρα προκαλούν ανησυχία στη Δύση, από την οπτική της Τεχεράνης αποτελούν αναγκαίες κινήσεις για τη διατήρηση της σταθερότητας.
Η χρήση πολιτοφυλακών όπως η Fatemiyoun και η Zainebiyoun δείχνει την ικανότητα του Ιράν να αξιοποιεί διακρατικά δίκτυα για εσωτερική ασφάλεια.
Παράλληλα, η περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο ενισχύει τον έλεγχο της πληροφορίας και μειώνει την επιρροή εξωτερικών παραγόντων.
Ένας κόσμος που αλλάζει
Η περίπτωση της Ρωσίας και του Ιράν αποδεικνύει ότι η οικονομική και στρατιωτική πίεση δεν οδηγεί απαραίτητα σε κατάρρευση.
Αντιθέτως, μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα, να δημιουργήσει νέες συμμαχίες και να επιταχύνει την ανάπτυξη εναλλακτικών οικονομικών μοντέλων.
Σε έναν κόσμο που μεταβαίνει από τη μονοπολική στη πολυπολική τάξη, οι χώρες που μπορούν να προσαρμοστούν, να αντέξουν και να εκμεταλλευτούν τις κρίσεις είναι αυτές που τελικά θα διαμορφώσουν το μέλλον.
Και σε αυτό το πλαίσιο, η Ρωσία και το Ιράν φαίνεται να έχουν ήδη αποκτήσει σημαντικό προβάδισμα.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών